Udruženje pčelara - pčelarstvo Maradik

mr Naum, Dobrila, Dipl.ing.stočarstva Vladimir, Ignjat i Dipl.socijalni radnik Olivera Bandžov

UZROČNIK AMERIČKE GNJILOĆE – Bacilus larvae

BANDŽOV NAUM

Oko 200 godina pre otkrica bakterija, pcelinje bolesti su razmatrane, alinije bilo nekog stvarnog rezultata u otkrivanju njihovog uzroka i nacina kontrole. U cetvrtom veku Aristotel je napisao: postoji jos jedno oboljenje koje je kao podivljalost kod pcela i uzrokuje jak miris u kosnicama. Jos je napisao da pcele treba hraniti tamjanom, i da je bela vrsta bolja od crvene (Cresswell,1907.). Sve do 1800. godine prepoznavanje pcelinjih bolesti nije bilo nista bolje od Aristotelovog shvatanja, a lecenja koja su bila preduzimana nisu dala neke rezultate.

Vrlo je znacajno da je vec 1855. godine Johannes Djerson, jedan od utemeljivaca modernog pcelarstva imao jasne i tacne ideje o trulezi legla. Pokazao je to svojim poznavanjem pro­blema pcelinjih bolesti u jednoj obimnoj raspravi; on je pod imenom kuga razlikovao dve razlicite bolesti koje su se obicno mesale. Djerson sasvim jasno odvaja „Malignu kugu“ koja pre svega napada starije larve i lutke i „Benignu kugu“ koja se javlja kod mladjih larvi. Ove ideje su bile negirane. Pogresne ideje mogle su se odrzati sve dok se nije razvila mikrobiologija.

     Konacno, 1900. godine i kasnije bakteriolozi Burri, White i Maassen potvrdjuju konstataciju datu od strane Djersona; pa je izmenjeno i ime bolesti umesto maligne kuge, na „Americku trulez“ i umesto benigne kuge „Evropska trulez“. Kod nas se u pcelarskoj literaturi koriste oba naziva:trulez i kuga. Uzrocnika trulezi pcelinjeg legla prvi je otrkrio White (1905.) u uginulim pcelinjim larvama i dao mu naziv “Bacilus X“. Kasnije (1907.) ova vrsta mikroorganizama dobila je trajni naziv „Bacillus larvae White“ i jasno je razgranicena od dru­ ge blaze vrste trulezi.
Nezavisno od White-a u Americi, u istom periodu svajcarski naucnik Burri opisuje ovog uzrocnika, i razlikuje ga od bacila koji izaziva jedan oblik evropske trulezi legla. Ove bakterije t.j. bacili, dobijaju razlicite nazive, vec prema tome u kojoj je zemlji ispistivanje vrseno. Tako na primer, po Maassen-u (1906.) u nemackoj ovi bacili dobijaju naziv „Bacillus brandenburgenzis“. Iako u literaturi za ovu vrstu uzrocnika postoji vise sinonima, svi se autori uglavnom slazu u opisiva­nju njihovih morfoloskih i bioloskih osobina. Naime, da su uzrocnici stapicastog oblika, dugi 2-5 mikrona, a siroki 0,6-0,8 mikrona, sa lako zaobljenim krajevima, i da se u kulturama cesto srecu u vidu duzih ili kracih lanaca i niti koje se kasnije pretvore u spore ovalnog oblika duge 1,1-1,9 mikrona, a siroke 0,6-0,7 mikrona. Po Tomasecu (1955.) „Bacillus larvae“ se lako boji uobicajenim anilinskim bojama, a po Gramovoj metodi je pozitivan. Stapic je obavijen vencem trepetljiki, a u tecnosti su vrlo pokretljivi. Kad se bacili pretvore u sporu, odbacuju trepetljike, skupe se u spletove i mogu dugo ostati sacuvani u starom materijalu koji i posle nekoliko decenija moze izazvati zarazu legla u kosnici.
      Spore Bacillus larvae veoma su otporne na spoljne uticaje. Suncani zraci u roku od 28 od 41 sata ubijaju spore koje se nalaze u materijalu uginule larve (White 1920.). Visoka vlaznost i povisena temperatura ubijaju ove spore prilicno brezo. Rasprsene u vodi uginu na 100C za 14 minuta (Borchert 1963.). Na 900C uginu u vodi otprilike za 2 sata, ali su neki sojevi i otporniji. U vodenoj pari spore uginu vec za 3 do 3,5 minuta. U medu i vosku znatno su otpornije prema toploti. Prema Borchert-u u cistom medu ove su spore delimicno mogle izdrzati 40 minuta temperaturu od 105 – 107°C, a u me­savini jednakih delova meda i vode 20 minuta kod 1000C. Prema podacima Calesnick-a i White-a, u medu spore Bacillus larvae uginu na 1000C nakon 160 minuta, na 1100C nakon 41 minut, na 1210C nakon 8,6 minuta, na 1320C nakon 1,9 minut i na 1400C nakon 0,64 minuta. (Tomasec 1955.).
      Spore u cistom vosku zagrejanom na 120oe uginu posle 20 minuta. Veoma je karakteristicno, da suv topao vazduh deluje na njih veoma slabo. U sterilizatoru na suvom vazduhu od 1000C spore nisu uginule ni posle 8 sati (Borchert 1963.). Od hemijskih sredstava, vrlo dobro deluje kaporit, 2,5% vodeni rastvor kaporita ubija spore za 30 minuta, a 5% rastvor za 15 minuta (Tomasec 1947.). 20% rastvor formalina ubija ih za 30 minuta, 1-2% rastvor sublimata posle 5 dana, a 5% rastvor karbolne kiseline ne ubija spore ni posle nekoliko meseci. Prema Grandiju spore iz materijala uginule larve ostale su zive u razlicitim procentima alkohola i posle 45 dana.
Grosinic je utvrdio da su spore bile ubijene na temperaturi od 100oC u 10% rastvoru natrijeve baze posle 2 minuta, a u 10% rastvoru natrijeve Bode – posle 4 minuta (Citati Tomasec, 1955.).
     Mnogi pcelari smatraju da ce se bolest prosiriti i drustvo propasti cim se spore americke trulezi unesu u pcelinje drustvo. Na takvo shvatanje nailazimo i u svim nasim prirucnicima i knjigama o pcelarstvu. U stvarnosti:
1) Zarazena larva moze oboleti i uginuti i take stvoriti mnogo spora koje ce se pre­neti na druge larve, i
2) Moze se desiti da larve ne obole i drustvo ostane i dalje zdravo.
      Ako malo detaljnije analiziramo situaciju nakon sto ce se zaraza razviti u kosnici, prema Kulincevicu i Rhotenbuhleru (1982.), sudbina pcelinjeg drustva moze krenuti u tri pravca:
1.- Moze se razviti veoma jaka zaraza uz gubitak velike kolicine larvi i lutki tako da ce drustvo biti ubrzo izgubljeno,
2.- Postoji mogucnost da se u okvirima sa leglom pojavi nekoliko uginulih larvi koje ubrzo pcele uklone i pcelinje drustvo se vraca u zdravo stanje, a da se to i ne primeti,
3.- Srednji put maze usloviti pojavu manjeg broja obolelih larvi, sto se nekad protegne mesecima, a konacan ishod moze krenuti ka potpunom ozdravljenju ili konacnoj propasti pce­linjeg drustva.
         Sta ce se desiti u ovom trecem slucaju zavisi od niza faktora. Ti faktori imaju presudan znacaj na rezultat zarazavanja. Faktori o kojima ce biti mnogo vise reci u ovom radu su duboko ukorenjeni u genetskoj osnovi pcela i zivotnoj sredini na koju naidje Bacillus larvae.
Za upoznavanje sustine bolesti i uspesnu borbu protiv nje, neophodno je shvatiti kompleksnu interakciju izmedju pcele i patogena.

* mr. Naum Bandžov, Skopje – PČELA br. 7/91 str. 156 -157.