PČELINJI VOSAK
PČELINJI VOSAK
Pčelinji vosak je pravi vosak, izlućen iz četiri para voštanih žlezda na ventralnoj (donjoj) strani abdomena (stomaha) pčele radilice. (Vidi sliku) Ovo izlučivanje se odvija kada je pčela radilica stara oko, dve nedelje i nastaje sinitezom redukcionih šećera probavnog porekla (Vergeron, 1967). Istraživanja (Vhitcomb, 1946) su pokazala da količina šećera koju pčela utroši za proizvodnju 500 gr voska varira kod pojedinih pčelinjih društava od 3,0 do 4,0 kgr uz prosek od 3,80 kgr. Čist pčelinji vosak kao što se nalazi u Ijuspicama nakon što su ga pčele izlučile je obavezno bele boje bez obzira da li su pčele hranjene tamnim medom ili šećernim sirupom. Zuta nijansa u voštanom satu, nastaje od karotinskih pigmenata rastvorljlvih u mastima koji potiću iz polena (Vansell i Bisson, 1935; Tischer, 1940). Satovi u kojima se izvodi leglo potamne posle duže upotrbe zbog nagomilavanja delova košuljica lutki pcela koje su ostale posle izvodjenja u čelijama.
HEMIJSKI SASTAV
Hemijske osobine čistog pčelinjeg voska detaljno je istraživala jedna Australijska naucna grupa (Downing i dr. 1961). Nadjeno je da se pčelinji vosak sastoji u proseku od 16% ugljovodonika (C 21 do C 33 neparni brojevi); 31% pravolinijskih monohidratnih alkohola (C 24 do C 36 parni brojevi); 3% dioli(C 24 do C 32); 31% kiseline (C12 do C 34, uglavnom C 16); i 13% hldroksilne kiseline (C12 do C 32 uglavnom C16); i 6% drugih supstanci. Dalje analize ugljovodonične frakcije pcelinjeg voska pomoću gasne hromatografije (Streibl i dr., 1966) ukazale su na prisustvo dve homologne serije parafina i 6. homolognih serija olefina. Citalac, koji se interesuje zadalje detalje treba da pogleda izvrsnu studiju koju je uradio Callow (1963), gde su ispravljene izvesne nesaglasnosti i greške u tumačenju rezultata ranijih istraživača.
FIZ IČKE OSOBINE
Čist pcelinji vosak ima specificnu težinu od 0,95 i miris koji je slican medu islabo izražen ali karakteristican ukus. Topi se na 64,4 0 C a stvrdnjava se na 63,40 C i ima gustinu od 20° C (Vansell iBisson, 1940; Bisson, Vansell iDye, 1940). Kod sirovog pčelinjeg voska (Vansell i Bisson, 1940) opseg ove tri vrednosti je bio: 62 do 65°C, 60,6 - 63,4°C i 0.939 - 0,987. Pčeliuji vosak se ne rastvara u vodi, vrlo malo je rastvorljlv u hladnom alkoholu i potpuno se rastvara u isparljivim uljima, hloroformu, eteru, benzenu na 30°C i ugljen disulfidu na 30°C. Pčelinji vosak koji potiće iz Južne Azije proizveden od drugih vrsta medonosne pčele (Apis dorsata, Apis florea il Apis.cerana) se naziva geda vosak: irazlikuje se po hemijskim i fizičkim osobinama od voska koga proizvodi Apis mellifera.
Za vreme uskladištenja na niskim temperaturama pčelinji vosak često razvije praškastu supstancu na svojoj površini koja se naziva cvet. To nije budj kao što to neki pčelari veruju. Nije sasvim jasno šta je ovome uzrok, ali se pod mikroskopom može videti karakteristicna krisaalna struktura. Tačka topljenja ove praškaste površine voska je 39°C što je daleko ispod one za pčelinji vosak (Vansell iBisson, 1940).
PROIZVODNJA
U ovom momentu je u SAD potražnja za pčelinjim voskom 2 puta veća od količine koja dolazi iz domaće proizvodnje. SAD uvoze najveći deo pčelinjeg voska iz Centralne i Južne Amerike, zapadne lndije i Afrike. Teško je proceniti količinu pčelinjeg voska koja se proizvede svake godine, zato što jedan deo toga nikada ne dospeva na. tržište, jer se potroši u vidu meda u saću ili se upotrebi za kućevne potrebe. Medjutim, na osnovu raspoloživih podataka cena koju sada dobija pcelar za svoj vosak preazi 300 din. po kgr. i potražnja je velika.
UPOTREBA
Najveci potrošać pčelinjeg voska u SAD je kozmetička industrija, koja ga upotrebljava u formulama za mnoge hladne kremove i masti, losione, pomade, karmine i ruževe. Na drugom mestu je industrija sveća. Sveće od pčelinjeg voska upotrebljavaju se u religiozne svrhe, posebno od strane Rimo-katoličke crkve. Treća industrija koja koristi veliku količinu pčelinjeg voska je sama pčelarska industrija i to uglavnom kroz satne osnove.
U druge veće potroša
će pčelinjeg voska ubrajaju se farmacija (masti, kamforni led, omotaći za pilule i lepljivi vosak), zubarstvo (za uzimanja otisaka za vilice, i zube) a takodje vosak se koristi i pri livenju metalnih predmeta. Pčelinji vosak se koristi i kao vodoinstalacioni materjal koji ne propuštaju vodu, za glačanje podova, nameštaja, i pri izradi kućnih aparata i teleskopskih sočiva.
će pčelinjeg voska ubrajaju se farmacija (masti, kamforni led, omotaći za pilule i lepljivi vosak), zubarstvo (za uzimanja otisaka za vilice, i zube) a takodje vosak se koristi i pri livenju metalnih predmeta. Pčelinji vosak se koristi i kao vodoinstalacioni materjal koji ne propuštaju vodu, za glačanje podova, nameštaja, i pri izradi kućnih aparata i teleskopskih sočiva. Neki interesantni manji potrošaći pčelinjeg voska uključuju ga kao sastojke u svoje proizvode. Tu spadaju lepila, krejoni, žvakaće gume, mastila, premazivanje košarkarskih lopti, vosak za kalemljenje, vosak za mazanje skija, vosak za peglanje i vosak za tetive na lukovima za strele.
PRERADA VOSK.A
Pre pronalaska centrifugalne istresaljke za med, pćelinji vosak se dobijao pri gnječenju saća da bi se iscedio med. Savremeni pčelari dobijaju vosak iz tri glavna izvora: medni poklopčići, zaperci i ostrugani delovi saća sa okvira i unutrašnjosti košnice, i zatim od starih satova koji postaju nepogodni za dalju upotrebu.
Sl. 1 Crkvene sveće, ukrasne i dekorativne sveće za kućnu i opštu upotrebu
Posto se najbolje vrste svetlo-zutog voska dobijaju od mednih poklopčićča, vosak iz ovog izvora treba uvek izdvojeno pretapati. Za svaku tonu vrcanog meda, prinos voska od mednih poklopčića iznosi u proseku od 9,0 do 11,0 kgr zavisno od dubine do koje se doseže u satove prilikom otklapanja. Kod velikih komercijalnih pčelara upotrebljava se posebna oprema za topljenje i razdvajanje voska od meda. Manji pcelari treba da otklapaju medne satove u sanduku za ocedjivanje, voštanoj presi ili suvoj centrifugi (Townsend i Adie, 1953) da bi izdvojili med koji ostaje sa poklopcima. Često do 50% ukupne težine skinutih poklopaca je u stvari med. Posle pretapanja poklopćića, vosak se sipa u kalupe gde se stvrdne i potom ukloni.
Izdvajanje voska iz starog saca u kome se izvodilo leglo je malo teža stvar. Iako novi satovi sadrže viši procenat voska u starim satovima, iste veličine ima više voska. Sto se tiće količine voska u okviru njega najvise ima u gornjim uglovima sata a najmanje u sredini (Svoboda, 1953), jer se košuljlce legla najviše nagomilavaju na tom delu. Slično tome, nadjeno ,je da novi sat posle prvog izleženog legla tezi do 25% više, a posle petog ciklusa legla težina se udvostručava; posle 15 generacija izlezenih pčela tezina se utrostručava, da bi posletridesete generaci,je, bila za četiri puta veća nego u početku (Rojee, 1953). Matode za izdvajanje voska iz saća uključuju sledeće;
Metod prostog procedjivanja: saće provri u nekoj posudi a dobijena masa se procedi kroz žićanu mrežu promera 3 mm.
Metoda potapanja u kosnicimom telu: (Gregson, 1952), Košničino telo se napuni satovima koji se nalaze u okvirima a sa donje i gornje strane pričvrsti se zičana mreža prometa 3mm, i potom se potopi u tank sa lagano ključajućom vodom. U takvoj vodi saće u košnicinom telu ostaje izvesno vreme, a potom se ohladi. Pošto se vosak stvrdne na povrišnini vode, on se uklanja.
Potapanje u vreći: izlomljeno saće se stavi u vreću od jute ili najlona i potopi se u tank sa vodom, koja je dovedena do polaganog ključanja. Vreća se gnječi i prevrće pomoću nekog stapa tako da vosak ispliva na površinu. Ovaj metod je postao veoma popularan.
Meteda topljenja voska pomoću sunca: sunčanik topionik izdvoji samo 20 do 50% voska iz starog saća, ali je rentabilan zbog niskih operativnih troškova. Uredjaj se sastoji uglavnom od velikog drvenog sanduka pokrivenog staklenom pločom. Stranice sanduka su obojene crno a dno je od aluminijuma ili od galvaniziranog čellka, koji je okrenut u pravcu sunčanih zrakova. Stakleni poklopac je na šarkama što olakšava stavljanje saća u topionik. Vosak iz saća koji se topi u sunčanam topioniku teće na dole u rezervoar za sakupljanje, gde se stvrdne u sirac. U prodaji se nalazi vise modela ovih topionika. Oni efikasniji imaju dupli sloj stakla i metalno dno sa uzdužnim rebrima, tako da rastopljen vosak teče na dole kanalima a sem toga na taj način se obezbedjuje veća površina za zagrevanje i visa temperatura. (Orosi Pal, 1952).
Prilikom obrade voska dobro je voditi računa o sledećem:
1. Neki pčelari dozvoljavaju pčelama pristup neočedjenim mednim poklopcima da bi ih osušile i očistile od meda. Ova praksa nosi u sebi opasnost sirenja američke truleži legla, jer spore ove bolesti mogu biti prisutne u medu. Resenje za ovaj problem (Tewnsend i Adie, 1953) je da se poklopčići daju jednom ili nekolicini drustava (u nekoj vrsti posuda unutar praznog nastavka na vrhu košnice). Ovim se eliminiše grabež. U isto vreme društva koja posušuju poklopčiće preventivno se prihranjuju lekovima (natrium sulfatiazol ili teramicin). Zbog ovog problema (Bandžov i saradnici, 2003) ne podržavaju da pčelari daju poklopčiće pčelama na isušivanje i čišćenje zbog njihovih istraživanja iz 1995, 96, 2002 i 2003 i 2005 god.
2. U vecini drzava SAD kaznjivo je iskorišćavanje voska od drustava u kojima je nadjena američka trulež legla. Ako bi se takav vosak preradjivao u satne osnove moglo bi doći do sirenja ove bolesti.
(Bandžov i saradnici, 1995, 2002, 2003 i 2005) ne podržavaju ovakav stav jer prilikom njihovih istraživanja nikada nije došlo do bolest u društvima kojima su date satne osnove od istopljenog voska od zaraženih društava.
3. Pregrejan med, koji se često dobija kao nuzprorlukt prilikom topljenja voska iz mednih poklopcica, loša je hrana za pčele u zimskoj rezervi ali može biti upotrebljen za proletnju prihranu (Townsend i Adie, 1953).
(Bandžov i saradnici uopšte ne podržavaju ovakav stav jer pregrejavanjem meda i sirupa i kada dođe do karamelizacije, štetno deluje na pčele, odnosno skračuje im život.)
4. Nlkada ne treba topiti, vosak iznad otvorenog ognjista jer postoji opasnost od požara, jer vosak je jako zapaljiv na visoke temperature.
5. Ne treia, dozvoliti da vosak jako i previše dugo ključa. Ovo može dovesti do pojave vazdušnih mehurica unutar voska i oštećcenja proizvoda. Ako vosak kIjuča bez vode dolazi do prgmene boje u slučaju da temperatura predje 84°C).
6. Ne sme se upotrebljavati pregrejana para kod topljenja voska. Ovo dovodi do delimične saponifikacije.
7. Ne zagrevati pcelinji vosak u posudama od negaIvaniziranog gvozdja, cinka, bronze ili bakra zato što ce to dovesti do gubljenja prirodne boje voska. U posudama od aluminijuma, nikla, kalaja lli nerdjajućeg čelika ne dolazi do primetne prome boje (Bisson i dr., 1940).
8. Do zagadjivanja pčelineg voska propolisom doći će ako se sastrugani vosak i otpaci mešaju sa boljim vrstama voska. Propolis snižava tačku topljenja voska ičini ga lepljivim.(Bisson i dr., 1940).
9. Voštani sirac je lakše izvaditi iz posude sa glatkim ikosim zidovlma nego kada su uspravni.
10. Nikada ne treba držati pesticide u istoj prostoriji sa voskom. Pčelinji vosak vrIo lako upija mnoge hemikalije koje isparavaju. Posebno ako su u pitanju plastične trake koje sadrže insekticide pa ove trake ne treba nikada koristiti za suzbijanje voštanog moljca u rezervnom saću jer ti materijali su takodje otrovni.